¥æñ¿æçÚ· M â~ §â ç¿ç·ˆâæ çßlæÜØ ·æ àæézæ ¥æÚ{zæ ¥vÅêÕÚ 1911 ×¢~ ©â â×Ø ãé¥æ ÁÕ »çÚ×æ ×¢çÇÌ ×ãæÚæÁæçŠæÚæÁ ÁæÁü ÂÙ¿× ¥æñÚ ×ãæÚæÙè ×ñÚè zææÚÌ zæý×‡æ ·~ çÜ° ŠææÚ~ ‰æ~¢ ¥æñÚ ©â â×Ø âÚ ÁæÙ Âý~Sæ·æÅ ã~ß~Å ØêÙæ§Å~Ç Âýæçß‹â ·~ Ü~xÅèÙ~‹Å »ßüÙÚ ‰æ~Ð ßcæü 1916 â~ ÂýçÌßcæü ¥ç‹Ì× ßcæü ·è ç¿ç·ˆâæ çàæÿææ ÂÚèÿææ ·~ âßæ~üˆÌ gæ˜æ ·æ~ Óã~ß~Å ÂÎ·Ó â~ âéâç…ÁÌ ç·Øæ ÁæÌæ ãñÐ Øã Âη ßSÌéÌÑ ©â ×ãæÙ ÃØçvÌ ·~ â{×æÙ ×~¢ ÂýÎæÙ ç·Øæ ÁæÌæ ãñ çÁ‹ãæ~Ù~ ¥ÂÙ~ ¥‰æ· ÂçÚŸæ× â~ §â çßlæÜØ ·~ ÂÅ ·æ~ ÓÁæçÁüØ‹âÓ ·~ ¥»ßæÙè ·~ çÜ° wææ~ÜæÐ ·ÙüÜ ÇyÜê0 â~ËÕè0 §â çßlæÜØ ·~ Âý‰æ× ÂýŠææÙæ¿æØü °ß¢ àæËØ çßzææ» ·~ Âý¿æØü °ß¢ Ü~xÅèÙ~‹Å ·ÙüÜ âè0°0 SÂýæâÙ Âý‰æ× zæ~cæÁ ç¿ç·ˆâ· ‰æ~¢Ð ×æ˜æ Âæò¿ Âýæ¿æØü ¥æñÚ Îæ~ Ü~v¿ÚÚâü â~ §â çßlæÜØ ·æ àæñàæß ·æÜ ÂýæÚ{zæ ãé¥æÐ »ý~Å çÕýÅ~Ù ·è âæ×æ‹Ø ç¿ç·ˆâæ ÂçÚcæÎ ·~ Sæ¢âÌéçÌ â~ §â çßlæÜØ ×~¢ Âýß~àæ °ß¢ ÂæÆ÷Ø·ý× ·æ çÙŠææüÚ‡æ ãé¥æ ÂýæÚ{zæ ×~¢ Øã çßlæÜØ §ÜæãæÕæÎ çßàßçßlæÜØ â~ â{Õ‹Šæ ‰ææÐ g˜æÂçÌ àææãê Áè ×ãæÚæÁ ç¿ç·ˆâæ çßàßçßlæÜØ â~ â{Õ‹Šæ Âý‰æ× ç¿ç·ˆâæÜØ ·æ çÙ×æü‡æ ßcæü 1914 ×~¢ ãé¥æ ¥æñÚ Øã ¥SÂÌæÜ Óç·¢» ÁæÁü ãæçSÂÅÜÓ ·~ Ùæ× â~ ×àæãêÚ ãé¥æÐ ©â â×Ø çßlæÜØ ·æ~ ¥æߢçÅÌ ŠæÙÚæçàæ §ÌÙè ¥Ë ãæ~Ìè ‰æè ç· §â ŠæÙÚæçàæ â~ ç¿ç·ˆâæÜØ ·æ wæ¿æü ÕǸè ×éçà·Ü â~ ÂêÚæ ãæ~ ÂæÌæ ‰ææÐ ¥Ì~ß §â·~ ⢿æÜÙ ·æ ·æØü zææÚÌ âÚ·æÚ mæÚæ Ü~ çÜØæ »Øæ ãñÐ §â zæßÙ ·æ ×æÙ翘æ çÈÚ â~ ÕÙæØæ »Øæ §â ÕæÚ ÂéÙÑ ©‹ãè ßæSÌçßÎ÷ âÚ çSß‹ÅÙ Á~vÕ mæÚæ ØêÚæ~ ·~ zæÃØ ç¿ç·ˆâæ ·~‹Îýæ~ ·æ S‰æÜèØ ¥ŠØØÙ ·Ú·~ §â Î~àæ ·è ¥ßàØ·Ìæ¥æ~¢ ·~ ¥ÙéM §â çßlæÜØ ·æ S‰ææÂˆØ çÙŠææüçÚÌ ãé¥æÐ ßcæü 1914 ×~¢ çßlæÜØ gæ˜ææ~¢ ·è Âý‰æ× Åæ~Üè ·æ~ Úæ~» çÙÎæÙ Âýçàæÿæ‡æ Î~Ù~ ·~ çÜ° ÌñØæÚ ãæ~ »Øæ Îâ ÁÙßÚè 1914 ·æ~ ßæØâÚæØ ÜæÇü ãæçÇü¢» mæÚæ 226 çÕSÌÚ ßæÜ~ ¥SÂÌæÜ ·æ Ÿæ軇æ~àæ ç·Øæ »ØæÐ ¥ÂÙ~ zææcæ‡æ ×~¢ ßæØâÚæØ mæÚæ Øã çßàßæâ Îè ÜæØæ »Øæ ç· ×ãæÚæÁæçŠæÚæÁ mæÚæ Âêßèü Î~àææ~¢ ×~¢ §â çßlæÜØ ¥æñÚ §â·~ â¢Ø‹˜ææ~¢ ·æ çß·æâ âßæ~üˆÌ× É¢» â~ ç·Øæ ÁæØ~»æÐ ç¿ç·ˆâæÜØ ·~ ©Â·Ú‡ææ~¢ ·~ ¿ØÙ ·~ çÜ° ×~ÁÚ â~ÜÕè Ù~ §‚Üñ‡Ç ×¢~ ·§ü ×ãèÙ~ ÃØÌèÌ zæè ç·Ø~ ¥æñÚ ©‹ãæ~Ù~ ÕãéÌ âè ·{ÂçÙØæ~¢ ·æ âæÿææÌ·æÚ ·Ú ©Â·Ú‡ææ~ ·æ çÙÚèÿæ‡æ ç·ØæÐ

¥æñcæçŠæ çß™ææÙ °ß¢ çß·ëçÌ çß™ææÙ ·è Âý‰æ× SÙæÌ·æ~ˆÌÚ ÂÚèÿææ ßcæü 1918 ×~¢ â{‹٠ע~ ãé§üÐ g˜æÂçÌ àææãê Áè ×ãæÚæÁ çßàßçßlæÜØ °ß¢ §ââ~ â{Õ‹Šæ Óç·¢» ÁæÁü ãæçSÂÅÜÓ ·æ~ ÜwæÙª çßàßçßlæÜØ ·~ S‰ææÂÙæ ßcæü 1921 ×~¢ ãSÌæ‹ÌçÚÌ ç·Ø~ »Ø~Ð §â çßlæÜØ ·~ ÂçÚâÚ ×~¢ Âý‰æ× Îèÿæ‹Ì â×æÚæ~ã 30 ¥vÅêÕÚ 1922 ·æ~ â{‹٠ãé¥æ ßcæü 1931 ×~¢ ×çãÜæ ¥SÂÌæÜ ·è ¥æßà·Ìæ ×ãâêâ ·è »Øè ¥æñÚ àææã×èÙæ ×æ»ü ÂÚ vßèÙ ×~Úè ¥SÂÌæÜ ·æ çÙ×æü‡æ ãé¥æ çÁâ·æ ¥æñ¿æçÚ· ©Î÷ŠææÅÙ 4 Ùß{ÕÚ 1932
·æ~ â{‹٠ãé¥æÐ ßcæü 1951 ×~¢ §â ¥SÂÌæÜ ×~¢ 52 ¢ܻ ·æ §‹ÌÁæ× ãæ~ »ØæÐ §â·~ Âà¿æÌ Úæ~ç»Øæ~¢ ·~ ©Â¿æÚ ·~ çÜ° 144 çÕSÌÚ ßæÜ~ ÌèÙ ÌÜ~ ·~ »æòŠæè ×~×æ~çÚØÜ ¥SÂÌæÜ ·æ çÙ×æü‡æ ãé¥æÐ ßcæü 1955 ×~¢ §â zæßÙ ·~ °· zææ» ×~¢ ÕæÜ ¥SÂÌæÜ çÙç×üÌ ç·Øæ »Øæ §â·~ Âà¿æÌ àæËØ çßzææ» ·è S‰ææÂÙæ ãé§üÐ àæÙñÑ àæÙñÑ ¥çS‰æ àæËØ çßzææ», Ùæ·, ·æÙ °ß¢ »Üæ çßzææ», °ß¢
â¢ß~ÎÙæ ãÚ‡æ çßzææ» ßcæü 1950 ·æ S‰ææçÂÌ ãæ~ »Ø~Ð Ì‹˜æ çß™ææÙ çßzææ», ãëÎØ Úæ~» çßzææ», ×Ùæ~ç¿ç·ˆâæ çßzææ» âéƒæÅ÷Ø àæËØ çßzææ», ¥æçÎ 1970 Ì· çÙç×üÌ ãæ~ »Ø~Ð àæËØ ç¿ç·ˆâæ ·~ çßçàæcÅ çßzææ», ؉ææ ×ê˜æ çß™ææÙ çßzææ», ãëÎØ-ßÿæèØ ÚvÌ ßæçãÙè àæËØ ç·ýØæ °ß¢ àæËØèØ ¥ÚÕéÎ çß™ææÙ ¥æçÎ çßzææ» ßcæü 1998 ×~¢ S‰ææçÂÌ ãé°Ð

ßcæü 1981 â~ ßcæü 1992 ·è ׊ØæßçŠæ ×~¢ çßlæÜØ °ß¢ ç¿ç·ˆâæÜØ ·æ ÂýàææâçÙ· çÙØ¢˜æ‡æ ÜwæÙª çßàßçßlæÜØ â~ ãÅæ·Ú ÂýÎ~àæ âÚ·æÚ mæÚæ Ü~ çÜØæ »ØæР̉ææç Øã çS‰æçÌ ÕæÎ ×~¢ ÂéÙÑ ÂçÚßçÌüÌ ãæ~ »§üÐ

ßcæü 1956 ×~¢ ÓÚæò·È~ÜÚ Èæ©‹Ç~àæÙÓ mæÚæ §â ¥SÂÌæÜ ·æ~ ¥æßæâèØ Âýçàæÿæ‡æ ÂçÚØæ~ÁÙæ ⢿æçÜÌ ·ÚÙ~ ·æ »æñÚß ÂýæŒÌ ãé¥æ ¥æñÚ §â ÂçÚØæ~ÁÙæ ã~Ìé ÁÕ Øã çßlæÜØ ¿ØçÙÌ ãæ~ »Øæ Ìæ~ §â~ Âæò¿ ÌÜèØ ¥æßæâèØ gæ˜ææßæâ çÙ×æü‡æ ·~ çÜ° ç߈ÌèØ â¢âæŠæÙ zæè ÂýæŒÌ ãéØ~Ð Øã ÂçÚØæ~ÁÙæ Øãæ¢ âÈÜÌæÂêßü· ⢿æçÜÌ ãé§ü ¥æñÚ §â çßlæÜØ ·è ÂýÎ~àæ ·~ ¥‹Ø ç¿ç·ˆâæ çßlæÜØæ~¢ ×~¢ SŠææüˆ×· Ÿæ~‡æè ÚãèÐ ßcæü 1980 ×~¢ ¥‹ÌÚæücÅþèØ ÙñÎæçÙ· ÁæÙÂçη Úæ~» çß™ææÙ Ù~Åßü· mæÚæ §â çßlæÜØ ·æ~ ÙñÎæçÙ· ÁæÙÂçη Úæ~» çß™ææÙ ·è §ü·æ§ü ·è S‰ææÂÙæ ·~ çÜ° ¿ØçÙÌ ç·Øæ »ØæÐ ßcæü 1991 ×~ §â §·æ§ü ·æ ©Î÷ŠææÅÙ ãé¥æ ¥æñÚ ÌÕ â~ Ü»æÌæÚ §â·è ©‹ÙçÌ ãæ~Ìè ¿Üè »Øè ¥æñÚ ÕæÎ ×~¢ Øã §ü·æ§ü Óç·¢» ÁæÁü ×~çÇ·Ü ·æÜ~Á ÙñÎæçÙ· ÁæÙÂçη Úæ~» çß™ææÙ â¢S‰ææÙÓ ·~ M ×~¢ Âýçâf ãé§üÐ

§â â¢S‰ææÙ ·~ §çÌãæâ ×~¢ °· ÙØæ ÂëcÆ ÌÕ ÁéǸæ ÁÕ Øã çßlæÜØ gæ˜æÂçÌ àææãê Áè ×ãÚæÁ ç¿ç·ˆâæ ×ãæçßlæÜØ ·~ M ©‘¿è·ëÌ ãæ~ »ØæÐ ßSÌéé¢ÌÑ 16 çâÌ{ÕÚ 2002 ·æ~ âéŸæè ×æØæßÌè ·~ ×éwØ×¢˜æè ·æÜ ×~¢ ÂýÎ~àæ âÚ·æÚ mæÚæ ÂæçÚÌ °· ¥çŠæçÙØ× ·~ ¥‹Ì»üÌ Øã çßlæÜØ çßàßçßlæÜØ ×¢~ ÂçÚç‡æÌ ãé¥æÐ §â Âý·æÚ ·~ ç¿ç·ˆâæ çßàßçßlæÜØæ~¢ ×~¢ â~ Øã çßàßçßlæØ ©ˆÌÚèØ zææÚÌ ×~¢ ¥·~Üæ ̉ææ zææÚÌßcæü ·~ ÌèÙ çßàßçßlæÜØæ~¢ ×~¢ â~ °· ãñÐ §â ÙØ~ çßàßçßlæÜØ ·è ©‹ÙçÌ ·~ çÙç×ˆÌ °· ÕãéÌ ÕǸè ×æ˜ææ ×~¢ ç߈ÌèØ â¢âæŠæÙ ÂýæŒÌ ãé¥æÐ Âýæ¿æØü ·~0 °×0 çâ¢ã §â çßàßçßlæÜØ ·~ Âý‰æ× ·éÜÂçÌ Ì‰ææ ¥æ·~~ Âà¿æÌ ÂÎ÷ןæè Âýæ¿æØü ×ã~‹Îý zæ‹ÇæÚè קü, 2003 çmÌèØ ·éÜÂçÌ ãéØ~Ð ÂýæŠØæ·æ~ °ß¢ Âêßü gæ˜æ/gæ˜ææ¥æ~ ·~ ¥æ»ýã ÂÚ çÎâ{ÕÚ 2003 ×~¢ §â çßàßçßlæÜØ ·æ~ ÂéÙÑ °~çÌãæçâ· Ùæ× â~ ÙßæÁæ »Øæ ¥‰ææüÌ ÂéÙÑ §â·æ Ùæ×·Ú‡æ Óç·¢» ÁæÁü ç¿ç·ˆâæ çßàßçßlæÜØ ãæ~ »ØæР̉ææç ßcæü 2007 ×~¢ âéŸæè ×æØæßÌè ·~ ×éwØ×¢˜æè ãæ~Ù~ ÂÚ ÂéÙÑ §â çßàßçßlæÜØ ·æ Ùæ× gæ˜æÂçÌ àææãê Áè ×ãÚæÁ ç¿ç·ˆâæ çßàßçßlæÜØ ãæ~ »ØæÐ

ç·¢¢» ÁæÁü ç¿ç·ˆâæ çßlæÜØ ·~¢ àæËØç·ýØæ çßzææ» ·~ Î‹Ì ç¿ç·ˆâæ §ü·æ§ü ×~¢ ßcæü 1949 â~ ãè Î‹Ì çàæÿææ ·æØü ⢿æçÜÌ ãñÐ ©âè â×Ø â~ §â çßlæÜØ ×~¢ Õè0Çè0°â0 ÂæÆ÷Ø·ý× zæè ⢿æçÜÌ ãæ~ Úãæ ãñ ̉ææ ©â â×Ø zæè Øãæ ·~ çàæÿæ· ß»ü ×~¢ °· ÚèÇÚ, °· Ü~v¿ÚÚ, °· ßçÚcÆ çÇ×æ‹âÅþ~ÅÚ °ß¢ Îâ gæ˜æ ‰æ~Ð ßcæü 1951 ×~¢ Øã §ü·æ§ü Î‹Ì ç¿ç·ˆâæ çßzææ» ·~ M ×~¢ Î‹Ì ç¿ç·ˆâæÜØ ×~¢ S‰ææçÂÌ ãæ~ »Øæ ¥æñÚ §â·æ ÙßèÙ zæßÙ ÕÙæ çÁâ~ Î‹Ì çßlæÜØ zæßÙ ·~ Ùæ× â~ ÁæÙæ ÁæÌæ ãñÐ Âýæ~0 Åè0°Ù0 ¿æßÜæ Î‹Ì ç¿ç·ˆâæÜ ·~ Âý‰æ× çßzæ滥ŠØÿæ ãéØ~Ð ßcæü 1980 Øã çßzææ» Î‹Ì çß™ææ٠⢷æØ ·~ M ×~¢ ©‘¿è·ëÌ ãæ~ »Øæ ̉ææ âæÌ ¥‹Ø çßzææ»æ~ ·~ âæ‰æ Øã ⢷æØ Âë‰æ· ⢷æØ ·~ M ×~¢ S‰ææçÂÌ ãé¥æÐ §âè ·~ âæ‰æ Î‹Ì â¢·æØ ¥ŠØÿæ ·æ ÙßèÙ ÂÎ âëçÁÌ ã颥æ çÁâ×~¢ ÌèÙ ÌèÙ ßcææ~ü ·è ¥ßçŠæ ¥‹ÌÚæÜ ×~ â{Õ‹ŠæèÌ Âýæ¿æØæ~¢ ·æ~ ⢷æØ ¥ŠØÿæ ÂÎ ÂÚ ¥æâèÙ ãæ~Ù~ ·æ ¥ßâÚ ÂýæŒÌ ãæ~Ìæ ãñÐ